"Ажәлар ахара иҟоу ахықәкы ала аҟазаара рылшаӡом, ус иагьыҟамзароуп, избанзар ахара иҟоу ахықәкы есқьынгьы ааигәа иҟоу аҧаршеиразы хырқьиарахоит ."
Фазиль Искандер 

АХАҾСАХЬАҚӘА


Чачба-Шервашӡзе Алеқсандр Константин-иҧа

Чачба-Шервашӡзе Алеқсандр Константин-иҧа

Ҧхынчкәынмза 24, 1867 - нанҳәамза 12, 1968

Ҭауадын, Аҧсуа аҳра иахагылаз Қьелешьбеи Чачба имоҭа имоҭа иакәын, аамҭала Аҧсны аҳраҭыҧ знапы ианыз (1918—1968), Владимир Шервашиӡе иашьа иоуп. Аҧсуаа рыҩныҵҟа раҧхьатәи профессионалтә сахьаҭыхҩуп; графикуп, ҿыханҵаҩуп, сценографуп, ҟазараҭаҵааҩуп, сахьаҭыхратә критикуп.

Диит Феодосиа (Тавриатәи агуберниаҟны). Аҵара иҵон Киевтәи аҵараиурҭаҟны (1886-1889), аброуп асахьаҭыхра зҿлымҳара аиҭо дахьалагазгьы. Москватәи аҿыханҵеи, аскульптуреи, архитектуреи рзы аҵараиурҭаҟны хатәгәаҧхаралатәи зыӡырҩыс дыҟан В. Д. Поленов иҟны (1891-1893). 1885 шықәса инадыркны аҵара иҵон Париж. Париж (1906) аурыс сахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа рцәыргақәҵа далахәын. Парижтәи аурыс артисттә кружок «Монпарнас» далахәылаҩын. А. К. Шервашиӡе сахьаҭыхҩык иаҳасабала ишьақәгылара шьаҭас иамоуп аурыс реалисттә сахьаҭыхратә школи Франциа даныҟаз инарҵауланы ииҵаз европатәи акультуреи. XX ашәышықәса алагамҭазы (1907-1918) уи иеицырдыруаз асценограф дуқәа дыруаӡәкын Петербургтәи - Мариеи Алеқсандреи рыхьӡ зху аимператортә театрқәа рыҟны. Днарываҟәыло аус рыциуан иналукааша аурыс сахьаҭыхҩцәа А. Н. Бенуа, А. Иа. Головин, В. А. Серов, Н. А. Рерихи реиҧш аҳәаанырцәтәи аҟазацәа П.Пикассои А. Дерени.«Аҭауад Алеқсандр Константин-иҧа аҧсуа ҳәынҭқарцәа дырхылҵшьҭроуп, иахьа, лакәҵас иҟалаз, шамахамзар, иуҧымло мрагыларатәи аамысҭара ныҟәызгоз иакәын», - абас иҩуан усҟантәи аамҭазы аурыс театр арежиссиор, атеоретик Н. Н. Евреинов. Абҵарамза 1909 шықәсазы секундантс дыҟан М. А. Волошини Н. С. Гумилиови реиҿахысраҟны. 1918 – 1919 ш.ш. рзы Аҟәа дынхон. Ара ахәыҷтәы сахьаҭыхратә школ аартын. Иара асахьаҭыхра мҩаҧигон. Иара убас усҟан Аҟәатәи артисттә уаажәларраҟны аҭыҧантәи аҿар рзы атеатртә курсқәа аҧҵан.

Аамҭак Крым дынхон Коктебель аҳ. иҩыза, апоет, асахьаҭыхҩы Максимилиан Волошин иҟны. Ара С. П. Диагилев иҟнытә ааҧхьара иоууеит усҟан Лондон иҟаз «Аурыс балет» аҟны сценографс аусуразы. Абри инаркны А.К. Чачба илахьынҵа «Аурыс балет» иадҳәалоуп. Ара аус иуан 1920 шықәса инадыркны 1948 шықәсанӡа. Уи аҳәаанырцә иусура атәы аҳәоит «Иахьатәи абалет ажәар аҟны» (Париж, 1957): «Ахӡыргара шиламызгьы, аурыс балет азы даара акрызҵазкуаз усзуҩын, избанзар Диагилев асахьаҭыхҩцәа ирыдиҵоз, урҭ рҟынтә дыззыҧшыз адекорациатә ҧшаарақәа рыҩаӡареи рхаҭабзиареи рҟынӡа иара иакәымзар изнеиӡомызт». А.К. Чачба асценографиа инадкыланы инапы алакын иеиҭаҵуа аҿыханҵеи аграфикеи. Уи авторс дрымоуп ианаамҭаз зыхә ҳаракны ишьаз иаамҭазтәи ауаа рпортретқәа: Н. Н. Евреинов, Т. Туманов, Ж. Кантель, К. Биссон уҳәа уб.егь. Ишьҭамҭа ҕәҕәаны инижьит асахьаҭыхратә критикаҟны П. Сезанн, В. Ван Гог, Ж. Сиор, А. Бенуа ирызку зҿлымҳара зуҭаша астатиақәа рыла. Асахьаҭыхҩы иҧсадгьыл дацәыхараны дахьыҟазгьы игәцаракны иман итәыла аҧсҭазаара, акультураҟны иамаз аихьӡарақәа. 1958 ш. А. К. Шервашиӡе иматериалтә ҭагылазаашьа шыуадаҩызгьы, иусумҭақәа рыҭира мап ацәикын иҧсадгьыл ҳамҭас иаиҭеит 500 аҧҵамҭа инарзынаҧшуа.

Асахьаҭыхҩы иҧсҭазаара далҵит нанҳәамза 17, 1968 шықәсазы, 101 шықәса дшырҭагылаз Монако абыргцәа рзы апансион аҟны. Анышә дамадан Ницца аурыс ҧсыжырҭаҟны. Анаҩс, лаҵарамза 12,1985 шықәсазы аҧсуа сахьаҭыхҩы иҧсыбаҩ Аҧсны аҳҭнықалақь – Аҟәаҟа ииаганы ҳаҭырла анышә иеиҭамадан Амилаҭтә музеи аҧхьа.

АХЬӠЫНҴА АЗЫХЫНҲӘРА